Bilimsel Araştırma: İçedönükler mi dışadönükler mi daha avantajlı?

Bilimsel Araştırma: İçedönükler mi dışadönükler mi daha avantajlı?

645
0
PAYLAŞ

Davranış biçimi çeşitliliğinin evrimsel bakış açısıyla incelenmesi.

İnsan kişiliği söz konusu olduğunda, bazı standart özelliklerle karşı karşıya geliyoruz. Örneğin içedönüklük ve dışadönüklüğün arasındaki ayrım tamamen öğrenildiğinde, dışadönüklük toplum tarafından daha fazla takdir edilen kişilik özelliği olarak öne çıkıyor. Dışadönük kişiler eğlenceli ve sosyal insanlar olarak görülüyor. Dışadönük kişilerin daha geniş bir sosyal ağı var, hatta aşk hayatlarının bile içedönük kişilere göre daha iyi gittiği düşünülüyor.

Aynı ayrım, nevrotik kişiler ile duygusal olarak istikrarlı kişiler için de geçerli. Duygusal olarak istikrarlı kişiler stresten daha az etkileniyor ve depresyona daha az yakalanıyor. Bu kişilerin romantik ilişkileri de, nevrotiklere göre daha iyi gidiyor. Duygusal olarak istikrarlı kişilerin sosyal hayatları da bu istikrardan payını alıyor. Böyle bir durumda kim nevrotik olmak ister ki?

Normal Dağılımlı Temel Kişilik Özellikleri

Burada işler biraz karışıyor.

Dışadönüklük ve duygusal olarak istikrarlı olma gibi temel kişilik özellikleri, çeşitli insan topluluklarına belirli bir düzen içinde dağıtılmış olarak ortaya çıkma eğilimlidir. Yani, çoğu insan bu kişilik tiplerinde ortalamaya yakın değerler alırken, herhangi bir popülasyonun küçük bir alt kümesi aşırı dışadönük, bir diğer küçük alt kümesi ise aşırı içedönük olacaktır.

İçedönük ve nevrotik kişilerin aşk hayatlarının, dolayısıyla cinsel hayatlarının dışadönük ve duygusal olarak istikrarlı kişilere göre daha başarısız olduğundan yazının giriş kısmında bahsetmiştik. Bu noktada evrimsel olarak düşündüğümüzde, neden herkes dışadönük değil? Eğer doğal seçilim varsa, bu içedönük kişilerin evrimle birlikte yok olacağı anlamına gelmez mi?

Aynı durum duygusal istikrar için de geçerli. Duygusal istikrar, nevrotikliğe kıyasla evrimsel açıdan daha iyiyse, doğal seçilimin nihai olarak nevrotik kişileri yok etmesi beklenmemeli mi?

Fakat aslında, karşımıza çıkan sonuçlar böyle değil. İnsan kişiliğinin tanımlanmasında temel alınan Beş Büyük faktör kuramına göre (bkz. Costa & McCrae, 1985) insan nüfusunun genelinde görülen kişiliğe göre puan dağılımı, farklı kişilik tipleri üzerinde harita oluşturma eğiliminde.

İlginç, değil mi?

Doğal Seçilimde Dengeleme ve Temel Kişilik Özellikleri

Doğal seçilim söz konusu olduğunda, bir yapıdaki sadece tek bir özelliğin evrimle uyumlu olması beklenemez. Aslında genellikle bir özellikteki birden fazla varyantın evrimle uyumlu olması söz konusudur. Kulağa biraz karışık geliyor. Basitleştirmek için şöyle bir örnek verelim: Eğer bir nüfusun büyük bir bölümü dışadönük kişilerden meydana geliyorsa, içedönük olmanın uyum sağlama açısından bazı avantajları olabilir. Böyle bir senaryoda, farklı özellik değişkenleri, matematiksel olarak denge yaratır. Bu, kişilik özellikleri içerisindeki bir varyantın maliyet ve faydalarının, alternatif bir varyantın maliyet ve faydalarına kabaca eşit olacağı anlamına gelir. Doğal seçilimde dengeleme terimi ile kast ettiğimiz de budur.

Dan Nettle ve Helen Clegg 2008’de Beş Büyük faktör kuramı ile doğal seçilimde dengeleme kavramları arasında bağlantı kuran harika bir makale yayınladı. Makalede temel olarak Büyük Beş faktör kuramı içerisindeki her bir temel kişilik özelliğinin evrimsel olarak maliyetlerinin ve faydalarının olduğunu iddia ettiler. Ve bu nedenle geniş bir insan popülasyonu yelpazesinde bu farklı kişilik özelliklerinin sağlıklı bir dengesini görmekte olduğumuzu söylediler.

İşte Nettle ve Clegg’in (2008) Beş Büyük faktör kuramı kişilik özelliklerinin her biri için sunduğu evrimsel maliyet ve faydaların kısa bir özeti.

Dışadönüklük / İçedönüklük: Dışadönükler; sosyal statü artışı, geniş sosyal ağ boyutu, daha fazla cinsel partner sayısı ve görece olarak daha çekici olma gibi avantajlardan yararlanır. Olumsuz tarafları ise genç yaşta ölme olasılığının artışı, kaza geçirme olasılığının daha yüksek olması ve aldatma gibi faktörler nedeniyle ilişkilerini yitirme olasılığının daha fazla olmasıdır.

Duygusal İstikrar / Nevrotiklik: Duygusal olarak istikrarlı kişilerin romantik partnerler olarak çekici olma eğilimi ile romantik ilişkilerinin daha tatmin edici olma eğilimi vardır. Ayrıca nispeten daha az stresli ve daha az kaygılı kişilerdir. Öte yandan, nevrotik kişilere göre daha az tetikte olduklarından, sadakatsizlik ve terk edilme gibi durumların ipuçlarına karşı daha az duyarlı olma eğilimindedirler.

Vicdan / Düzensizlik: Hepimiz göreceli olarak vicdanı olan kişileri tercih etmeye eğilimliyiz. Vicdanlı kişiler nispeten güvenilir ve sadık görülme eğilimindedir. Dezavantajı ise, vicdanlı olmanın eş bulma fırsatlarını düşürdüğü görülmektedir.

Uyumluluk / Hoşgörüsüzlük: Her türlü sosyal partnerimizde, uyumlu olanları seçme eğilimindeyiz. Uyumlu insanlar, başkalarının onlarla işbirliği yapmalarını kolaylaştırır ve çeşitli ilişkilerde düzgün etkileşimlerin ortaya çıkmasını sağlarlar. Bununla birlikte, uyumluluk da bazı sosyal maliyetleri beraberinde getirirler. Örneğin uyumlu kişiler, düşük sosyal statü ile ilişkilendirilebilirler.

Açık Fikirlilik / Kapalı Görüşlülük: Açık fikirlilik, kapalı görüşlülüğe göre nispeten daha çekici olma eğilimindedir. Açık fikirli olmak, yaratıcılığı da olumlu yönde etkiler. Ancak bu durumun da kendi maliyetleri var. Açık fikirlilik, çeşitli akıl hastalıkları için daha kırılgan bir yapıya işaret ediyor gibi görünmektedir.

Sonuç

En iyi kişilik tipi nedir? Cevap şu: kişiden kişiye değişir! Temel kişilik tipleri dünya üzerinde normal bir dağılım gösterir. Çoğu puan, ortalamanın yakınındadır.

Peki, kişiliklerde bu kadar değişkenlik neden var? Bu sorunun yanıtı doğal seçilimde dengeleme kavramı ile verilebilir. Farklı kişilik özelliklerinin, kendi maliyetleri ve faydaları vardır. Aşırı derecede içedönük bir birey, duygusal olarak hassas bir partnere güvence dolu bir ilişki sunabilir. Ve bunun tam tersi de olabilir. Ve biz buna evrimsel olarak fayda ve maliyet deriz.

Glenn Geher, Ph.D.

Çeviri: Pınar Göker

Gretchen Rubin’in Dört Kişilik Eğitimi adlı kitabı özellikle kendi güçlü yanlarınıza odaklanmanızı ve kişiliğinize göre oluşan dezavantajları ortadan kaldırmanızı sağlayacaktır.

BİR CEVAP BIRAK